Nationale Herdenking 4 mei

Toespraak burgemeester Rauner, 2026

Dames en heren,
Geachte nabestaanden,
Beste inwoners,
En in het bijzonder: welkom aan mijn Duitse collega's uit Weeze en Goch.

Wij zijn hier bijeengekomen op De Hamert: een plek die in stilte spreekt. Een plek waar het landschap rust uitstraalt, maar waar die rust gedragen wordt door een geschiedenis van strijd, verlies en moed. Want hier, op 2 mei 1943, werden zeven dappere verzetsmensen gefusilleerd door een Duits vuurpeloton, als vergelding voor de April-meistakingen.

Het Monument der Gevallenen, waar wij vandaag samenkomen, staat als een anker in dit landschap. De aarde waarin het verankerd is, verbindt ons op een tastbare manier met het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam. Opnieuw herdenken wij vandaag alle burgers en militairen die sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen door oorlogssituaties en bij vredesmissies.

Vanavond staan wij stil. Stil bij de mensen die hun leven verloren door oorlog en vervolging. Stil bij samenlevingen die ontspoorden in uitsluiting, haat en geweld, waardoor miljoenen mensen de ultieme prijs betaalden. Stil bij de keuzes die gewone mensen moesten maken. Keuzes waarvan wij hopen dat wij ze nooit hoeven te maken, maar waarover we wel moeten durven nadenken.

Om dit te begrijpen, moeten we terug naar de fundamenten. Naar de gebeurtenissen waarmee mensen van toen werden geconfronteerd, en die ons vandaag nog steeds raken. De mechanismen van uitsluiting en haat, het begin van ontmenselijking en wat het betekent voor een democratische rechtsstaat wanneer angst, verdeeldheid of macht de overhand dreigen te krijgen.

Het zijn dingen die niet makkelijk kunnen worden opgelost en nog steeds bestaan. Maar juist daarom moeten wij daadkrachtig optreden tegen deze mechanismen. Het blijft van belang ons eigen morele kompas te onderzoeken. Omdat de geschiedenis ons leert hoe dun de lijn is tussen menselijkheid en ontmenselijking.

Dat is niet gemakkelijk en kan soms pijnlijk en confronterend zijn. Want de geschiedenis laat ons zien dat onrecht niet alleen groeit door daden van daders, maar ook door het zwijgen van omstanders. Door de kleine verschuivingen waarin het ‘normaal’ stukje bij beetje verandert.

Daarom moeten wij onze geschiedenis blijven kennen, onderzoeken en doorgeven. Niet om erin te blijven hangen, maar om te herkennen hoe kwetsbaar menselijke waardigheid is en hoe krachtig wij samen moeten zijn om die te beschermen. In een wereld waarin het recht van de sterkste zich opnieuw nadrukkelijk laat gelden, is dit besef urgenter dan ooit.

Want het begint nooit met oorlog. Het begint met patronen. Uitsluiting. Wantrouwen. Haat. Het begint klein. Een grapje. Een etiket. Denken in “wij” en “zij”. En langzaam, bijna ongemerkt, verandert een samenleving in een richting die gevaarlijk wordt. Daarom zijn onze democratische waarden zo belangrijk. Niet omdat het systeem volmaakt is, maar omdat het ons beschermt tegen de logica van brute macht. Een logica die vandaag de dag opnieuw zichtbaar is in de wereld.

Leren van geschiedenis is geen eenmalige opdracht. Het vraagt dat wij blijven herkennen wat mis kan gaan. Dat we durven benoemen wat schuurt of pijn doet. Dat we luisteren naar elkaar, over generaties heen. 

Precies daarom ben ik bijzonder blij dat mijn Duitse collega’s vandaag opnieuw aanwezig zijn. Uw aanwezigheid maakt iets essentieels zichtbaar, namelijk dat herdenken geen nationale, maar een menselijke aangelegenheid is. Dat het onder ogen zien van de gedeelde geschiedenis geen afstand schept, maar juist verbinding. Dat moed om te leren van het verleden de eerste stap is naar een toekomst waarin we elkaar blijven zien, blijven horen en blijven begrijpen.

Wij staan hier samen. Niet om schuld toe te wijzen, maar om verantwoordelijkheid te erkennen. Niet om in het donker van toen te blijven, maar om het licht van gesprek, inzicht en menselijkheid te laten schijnen.

Want herdenken doen we nooit alleen. We doen het met onze ouders, onze kinderen, onze buren, onze vrienden, onze collega’s. Het is samen zien wat er is gebeurd en samen besluiten dat we willen leren. Het herinnert ons eraan dat vrede niet ontstaat door stil te blijven, maar door te spreken. Niet door weg te kijken, maar door te erkennen. Niet door ons terug te trekken, maar door elkaar op te zoeken, juist wanneer het moeilijk is.

Zo wordt deze plek, ooit getekend door gruwel, een plaats van verbinding. Een plek waar we luisteren, waakzaam zijn, beschermen wat kwetsbaar is, en vasthouden aan het besef dat vrede nooit vanzelfsprekend is. En waar we elkaar beloven: nooit meer weg te kijken.

Dank u wel.